'अरुणधारा'

बुद्धिमत्तेला ध्येयवादाची साथ  पद्मश्री डॉ. डी. वाय. पाटील @ लेखक : अरुण बोऱ्हाडे (मोशी, पुणे) कोल्हापूरच्या मातीत जन्मलेले, लाल मातीच्या मुशीत घडलेले शिक्षणप्रेमी व्यक्तिमत्व, बिहार आणि त्रिपुराचे माजी राज्यपाल मा. ज्ञानदेव यशवंतराव तथा डॉ. डी. वाय. पाटील यांची आज सकाळी वयाच्या ९२ व्या वर्षी कोल्हापूर येथे प्राणज्योत मालवली. शैक्षणिक क्षेत्रात विशाल कामगिरी केलेले एक ध्येयवादी, कर्तबगार आणि दिलदार व्यक्तिमत्व काळाच्या पडद्याआड गेले. या लेखात त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचा थोडक्यात धांडोळा घेण्याचा हा प्रयत्न. कोल्हापूर जिल्ह्यातील कसबा बावडा हे त्यांचे मुळगाव. दि. २२ ऑक्टोबर १९३५ रोजी एका सधन शेतकरी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. लहानपणापासूनच हुशार आणि जिद्दी स्वभाव असलेले दादा शालेय जीवनात अभ्यासात गतिमान आणि आचरणात नीतिमान होते. अध्यात्माची गोडी असलेले वडील यशवंतराव यांनी 'ज्ञानदेव' हे नाव ठेवले. सुशील व सात्त्विक आई वत्सलाबाई. लहान असतानाच त्यांचे मातृछत्र हरपले. त्याही स्थितीत त्यांनी कसबा बावडा येथे शालेय शिक्षण आणि कोल्हापूर येथे बीए, एलएल.बी. आणि एमएपर्यंतचे शिक्षण घेतले. लहानप...

 शिव-शंभू चरित्रासाठी आग्रही असलेले लोकनेते यशवंतराव चव्हाण       महाराष्ट्राचे शिल्पकार म्हणून ज्यांना ओळखले जाते, ते कै.यशवंतराव चव्हाण हे इतर कोणत्याही राजकीय , सामाजिक नेत्यांपेक्षा खूपच वेगळे होते. सर्वसामान्यांविषयी असलेली कणव, त्यांच्या उत्कर्षासाठी शासनाच्या माध्यमातून राबविलेल्या विविध योजना, ई.बी.सी. सवलत ही तर त्यांनी गरीब शेतकरी, कामगार, कष्टकरी यांच्या मुलाबाळांच्या शिक्षणासाठी दिलेली संजीवनी होती. त्याकाळी पैसा सहजतेने उपलब्ध होत नव्हता. खेडोपाडी शिक्षणाचा  अंधःकार होता. अशावेळी सामान्य माणसाला शिक्षणातून उभारी देण्याची गरज ओळखून त्यांनी प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे केले. ग्रामीण भागात मोठ्या प्रमाणात माध्यमिक विद्यालये सुरू करविली. शेती, सिंचन, सहकारी साखर कारखाने याच्याबरोबर कृषीशाळा सुरू केल्या. औद्योगिक विकासाला चालना देताना औद्योगिक प्रशिक्षणाची सर्वदूर सोय करून याच मातीतून कुशल तंत्रज्ञ तयार केले. विकासाच्या कक्षा रुंदावताना शेती, उद्योग, धरणे, यापलिकडे जावून त्यांनी कला, क्रिडा, नाट्य, चित्रपट कलावंत, लोककलावंत यांनाही बळ देण्याची कामगिरी केली. स...

आठवणीतील प्रतिमा :  ग्रामीण शब्दशैलीचा कथाकार, प्राचार्य रा. रं. बोराडे सर तीन चार दिवसांपूर्वी महाराष्ट्र शासनाच्या यशवंतराव चव्हाण साहित्य गौरव  पुरस्कारांतर्गत *जीवन गौरव पुरस्कार* प्रा. रा. रं. बोराडे सरांना जाहीर झाल्याचे समजले आणि त्यांच्या अभिनंदनासाठी मी त्यांना फोन केला. सरांनी फोन घेतला नाही आणि  पुन्हा फोन आला नाही. मध्यंतरी काही वर्षांपूर्वी मी, प्रसिद्ध गझलकार संतोष घुले आणि एव्हरेस्टवीर श्रीहरी तापकीर जालना- औरंगाबादला (आताचे संभाजीनगर) एका कार्यक्रमासाठी गेलो होतो. एखाद्या भागात गेल्यावर वेळ असेल तर आपल्या परिचित साहित्यिक किंवा कलाकार व्यक्तिला भेटावे, विचारपूस करावी अशी माझी सवय आहे. त्याप्रमाणे परतीच्या प्रवासात मी सुप्रसिद्ध ग्रामीण साहित्यिक प्राचार्य रा. रं. बोराडे सर आणि डॉ. यु. म. पठाण सरांना फोन करून संभाजीनगरमध्ये भेटावयास गेलो. मी शाळेत असताना रा.रं. बोराडे यांची एक कथा आम्हांला अभ्यासाला होती. ग्रामीण शैलीतील ती कथा शिकविताना आमच्या सरांनी थेट लेखकाशी जवळीक करुन दिली होती. तेव्हापासून लेखक म्हणून बोराडे सर माझ्या मनात वास्तव्यास आहेत. पुढे योगाय...

  युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा... पहाटे लवकर ऊठून एच.ए. वसाहतीतील विठ्ठल मंदिरात काकड आरतीसाठी जाताना, थंडगार हवेच्या झुळकींबरोबर आठवणींचे असंख्य तरंग मनात उमटत होते. माझ्या आयुष्यातील सुखाचे, आनंदाचे क्षण त्या तरंगावर अलगद उजळत होते. मंदिरापासून काहीशा अंतरावर असतानाच अभंगाचे सूर कानावर येवू लागले. मन आठवणींतून वास्तवाकडे धावले, मंदिराच्या भोवती सुरेख रांगोळी रेखिली होती. शिखरावर रंगीबेरंगी चिमुकल्या विद्युत दिव्यांची रोषणाई नयनांना सुखावत होती. टाळ पखवाजाचे बोल भाविकांच्या कंठातून येणाऱ्या शब्दसूरांशी मिसळत होते. विठ्ठल रुक्मिणीचे ते गोजिरे रुप मनाला सुखवित होते. श्वसन, श्रवन, नयन आणि भक्तिरसात चिंब झालेले मन जणू विश्वातील सारे सुखाचे क्षण माझ्यासाठी प्रसवत होते. कार्तिकस्नानानिमित्त नित्य होणारी काकडआरती ही काही नवीन गोष्ट नाही. कोजागिरी पौर्णिमेपासून प्रत्येक गावोगाव असलेल्या मंदिरात हे आरतीचे सूर उमटत असतात. आमच्या देहू आळंदी पंचक्रोशीत तर सर्वदूर गावांतील मुख्य मंदिरात आणि वाड्यावस्त्यांवर हे भजनाचे सूर ऐकू येत असतात. शेतकरी, गावकरी, भाविकजण या भक्तिरसात तल्लीन होत असतात. विठ्ठल...

सागरमाथा गिर्यारोहण संस्थेने नुकतेच भीमाशंकर ते भोरगिरी या गिरीवन भटकंती मोहिमेचे आयोजन केले होते. पाच वर्षाच्या बालकापासून पासष्टीच्या ज्येष्ठांपर्यंत सुमारे तीसजण या भटकंती मोहिमेत सहभागी झाले होते. नेहमीप्रमाणेच वेळेचे नियोजन आणि योग्य ती दक्षता, यामुळे ही मोहिम सुरक्षित आणि सुरळीतपणे यशस्वी झाली. संस्थेचे अध्यक्ष श्री प्रविण हरपळे आणि पांडुरंग शिंदे यांनी उत्तम नियोजन केले होते. भल्या पहाटे ठरलेल्या वेळेत एकेकाला घेत गाडी वेळेवर निघाली. पेठच्या पठारावर सकाळची न्याहारी आटोपून मंचर बायपासने घोडेगाव, शिनोली, डिंभे मागे टाकून नागमोडी वळणे घेत गाडी भीमाशंकरच्या डोंगररांगा चढू लागली, तसा आसमंतात काळ्या- जांभळ्या मेघांनी स्वागताचा जणू मंडप ऊभारला. हवेतील गारव्याने आणि मातीतील गंधाने वातावरणात वेगळीच प्रसन्नता आणली. घनदाट हिरवाईतून जंगलाच्या पोटात जाणारा रस्ता जसजसा पुढे जात होता, तसतसा भीमाशंकरच्या गर्दीचा अंदाज येवू लागला. भीमाशंकरला देवदर्शनासाठी आलेल्या भाविकांच्या गर्दीने सुमारे दोन किलोमीटर अलिकडेच असंख्य गाड्या थांबविण्यात आल्या होत्या. त्याचवेळी मेघराजाने बरसायला सुरुवात केली. रस्त...

  यशवंतराव चव्हाण : इतिहासाचे चिरंतन पान © अरुण तुकाराम बोऱ्हाडे महाराष्ट्राचे शिल्पकार, राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री आणि भारताचे माजी उपपंतप्रधान स्व. यशवंतराव चव्हाण यांचा आज जन्मदिन. त्यानिमित्ताने त्यांना वाहिलेली ही शब्द सुमनांजली. मी इयत्ता अकरावी मध्ये असताना मराठीच्या पुस्तकात "सोनहिरा" नावाचा एक धडा अभ्यासाला होता. सौ.कडूरकर मॕडम यांनी तो इतका तन्मयतेने शिकविला, की त्यातील व्यक्तिरेखा श्री. यशवंतराव चव्हाण आंम्हा विद्यार्थ्यांना अगदी घरातील व्यक्ती वाटू लागली. मी तर तेव्हापासूनच त्यांचा चाहता झालो. मॕडमकडून आणखी माहिती घेतली, शाळेच्या ग्रंथालयातून त्यांची पुस्तके मिळविली, वाचून काढली." यशवंतराव : इतिहासाचे एक पान" हे त्यांचे एक मोठ्ठे चरित्रपुस्तक मात्र लगेचच परत करावे लागल्याने वाचायचे राहून गेले. पुढे काही दिवसांनंतर मी एक पोष्टकार्ड आणले, "आदरणीय महोदय, मला आपले चरित्र वाचावयाचे आहे, परंतु पुण्यात पुस्तक उपलब्ध नाही. आपण मला पुस्तक पाठविले तर बरे होईल."असा मजकूर लिहून-  "श्री. यशवंतराव चव्हाण, नवी दिल्ली -१" एवढ्याच पत्त्यावर पत्र पाठव...

निःस्वार्थी, नितळ मनाचे आणि लढाऊ बाण्याचे थोर कामगार नेते, दिवंगत कॉम्रेड  रूपमय तथा आर. एम. दादा  चटर्जी यांचा आज स्मृतिदिन.  नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्या राष्ट्रीय विचार आणि कार्याशी बांधिलकी मानून कामगार क्षेत्रामध्ये "त्याग, तपस्या, बलिदान" हे ब्रीद वाक्य अंगिकारून,  "टी.यू.सी.सी." म्हणजेच "ट्रेड युनियन कोऑर्डिनेशन सेंटर" ही राष्ट्रीय मान्यता प्राप्त कामगार संघटना कार्यरत आहे. पुणे जिल्ह्यात आणि पिंपरी चिंचवड शहरातील विविध कामगार संघटनेत कार्यरत असणाऱ्या सर्वांना याविषयी माहिती आहे. विशेषतः कॉ. दादा रुपमय तथा आर.एम. चटर्जी यांनी यासाठी दिलेले योगदान सर्वश्रृत आहे. मी कामगार चळवळीत काम करण्यासाठी जी काही कारणे असतील, त्यामध्ये दादा रूपमय चटर्जी यांच्या नेतृत्वाचा प्रभाव हे देखील एक कारण आहे. मी त्याकाळी नव्यानेच पत्रकारितेत काम करीत होतो. पिंपरीतील महिंद्रा सिंटर्ड या कंपनीतील कामगारांचा दीर्घकाळ संप चाललेला होता. मी वृत्तांकनासाठी आवर्जून त्या ठिकाणी जात असे. कॉम्रेड आर. एम.  चटर्जी यांची अनेक भाषणे मी ऐकली. मी समक्ष भेटून त्यांची वृत्तपत्रासाठी मुलाख...